FAQ

Pytanie 1: Jak zdefiniować telemedycynę? Co nią jest?

W literaturze spotyka się różne definicje telemedycyny, które formułowane są przez naukowców, lekarzy i ekspertów oraz takie organizacje jak Komisja Europejska, Światowa Organizacja Zdrowia czy Amerykańskie Stowarzyszenie Telemedycyny .

Jednocześnie należy wskazać na duże trudności interpretacyjne oraz mylne rozciąganie definicji na inne aktywności – takie jak portale prozdrowotne. Ponadto terminy takie jak telezdrowie, e-zdrowie, m-zdrowie bywają używane zamiennie z terminem telemedycyna, pomimo że ich zakresy nie pokrywają się w pełni. Komisja Wspólnot Europejskich wskazała, że jako usługi telemedyczne nie powinny być traktowane portale informacyjne poświęcone zdrowiu, systemy elektronicznych kart zdrowia lub przesyłanie recept lub skierowań drogą elektroniczną (tzw. e-recepta i e-skierowanie) . W związku z powyższym konieczne jest wyraźne zdefiniowanie telemedycyny oraz odróżnienie jej od innych pojęć, takich jak np. e-zdrowie, które ma charakter zdecydowanie szerszy i dotyczy ogółu udzielanych świadczeń zdrowotnych.

Definicja zaproponowana przez Amerykańskie Stowarzyszenie Telemedyczne ma najbardziej syntetyczny charakter i jest najbardziej zbliżona do określenia, którym posłużył się polski ustawodawca. Zgodnie z nią „telemedycyna to użycie informacji medycznych, wymienianych między dwoma różnymi punktami przy użyciu komunikacji elektronicznej, w celu poprawy klinicznego stanu zdrowia pacjenta” – w ocenie Telemedycznej Grupy Roboczej jest to najbardziej trafna definicja. 

W polskim systemie prawnym działalność telemedyczna jest związana z działalnością leczniczą. Działalnością leczniczą zgodnie z art. 3 ust. 1 ustawy o działalności leczniczej jest przede wszystkim udzielanie świadczeń zdrowotnych, które może być wykonywane jedynie przez podmioty wykonujące działalność leczniczą. Działalnością leczniczą może być również promocja zdrowia lub realizacja zadań dydaktycznych i badawczych w powiązaniu z udzielaniem świadczeń zdrowotnych i promocją zdrowia wykonywaną przez podmiot telemedyczny.

W naszej ocenie za najtrafniejszą definicję legalną telemedycyny należy uznać właśnie udzielanie świadczeń zdrowotnych za pośrednictwem systemów teleinformatycznych lub systemów łączności.

W celu potwierdzenia niniejszego stanowiska konieczne jest przywołanie następujących  definicji:

•          świadczenie zdrowotne: „działania służące zachowaniu, ratowaniu, przywracaniu lub poprawie zdrowia oraz inne działania medyczne wynikające z procesu leczenia lub przepisów regulujących zasady ich wykonywania” ;

•          system teleinformatyczny: „zespół współpracujących ze sobą urządzeń informatycznych i oprogramowania zapewniający przetwarzanie, przechowywanie, a także wysyłanie i odbieranie danych przez sieci telekomunikacyjne za pomocą właściwego dla danego rodzaju sieci telekomunikacyjnego urządzenia końcowego (w rozumieniu Prawa telekomunikacyjnego)” ;

•          system łączności: „inny niż system teleinformatyczny system komunikacji wykorzystywany do porozumiewania się na odległość” .

 

Pytanie 2: Czy telemedycyna to nowa gałąź medycyny?

Telemedycyna nie powinna być postrzegana jako odrębna gałąź medycyny, jej oddzielna dziedzina. Stanowi natomiast innowacyjną formę sprawowania opieki medycznej przy wykorzystaniu systemów teleinformatycznych lub systemów łączności. Dzięki temu każda specjalizacja medycyny może sięgać po rozwiązania telemedyczne i dostosowywać je do swoich specyficznych, autonomicznych wymagań.

Telemedycyna nie może być traktowana jako pełna alternatywa dla sposobu leczenia zakładającego osobistą wizytę pacjenta – stanowi ona jego wzmocnienie uzupełnienie i organizacyjne uproszczenie. Pacjent powinien mieć zapewnioną ciągłość opieki zdrowotnej i koordynację potrzebnych świadczeń. Wśród nich mogą (a na co wskazują kolejne przeprowadzane badania, z korzyścią dla samego pacjenta nawet powinny ) znajdować się świadczenia telemedyczne. Nie powinny one przy tym stanowić co do zasady wyłącznej formy leczenia. Optymalnym rozwiązaniem jest więc sytuacja, w której świadczeniodawca gwarantuje opiekę medyczną obejmującą zarówno  świadczenia klasyczne (zakładające fizyczną wizytę pacjenta w placówce medycznej lub hospitalizację), jak i porady/usługi telemedyczne, a więc tzw. zintegrowany ciąg opieki medycznej nad pacjentem. 

Pytanie 3: Jaka jest podstawa prawna udzielania świadczeń telemedycznych?

Norma dopuszczająca możliwość udzielania świadczeń telemedycznych wynika przede wszystkim z regulacji zawartej w ustawie o działalności leczniczej. Zgodnie z przepisem art. 3 ust. 1 Ustawy o działalności leczniczej, działalność lecznicza polega na udzielaniu świadczeń zdrowotnych. Świadczenia zdrowotne mogą być zaś udzielane za pośrednictwem systemów teleinformatycznych lub systemów łączności. W związku z tym w szeroki sposób została dopuszczona możliwość udzielania świadczeń telemedycznych.

Pytanie 4: Czy możliwe jest udzielanie świadczeń telemedycznych przez osoby wykonujące wszystkie zawody medyczne?

Tak jest to możliwe, co wynika z treści art. 3 ust. 1 Ustawy o działalności leczniczej, która wskazuje, że świadczenia zdrowotne mogą być udzielane w sposób telemedyczny. W związku z tym jeżeli dany zawód ma możliwość udzielania świadczeń zdrowotnych, to na podstawie ww. przepisu może też dokonywać tego w sposób telemedyczny.

Należy wskazać, że niektóre ustawy regulujące podstawowe zawody medyczne wprost wskazują na możliwość ich wykonywania w sposób telemedyczny:

•          Ustawa o zawodach lekarza i lekarza dentysty stanowi, że wykonywanie zawodu lekarza polega na udzielaniu przez osobę posiadającą wymagane kwalifikacje, potwierdzone odpowiednimi dokumentami, świadczeń zdrowotnych. Lekarz i lekarz dentysta mogą wykonywać czynności zawodowe m.in. za pośrednictwem systemów teleinformatycznych lub systemów łączności (art. 2 ust. 4). Przywołać należy także przepis art. 42 ust. 1 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty, który pozwala na udzielanie świadczeń zdrowotnych na odległość, stanowiąc, że lekarz orzeka o stanie zdrowia określonej osoby po uprzednim, osobistym jej zbadaniu lub zbadaniu jej za pośrednictwem systemów teleinformatycznych lub systemów łączności;

•          art. 11 ustawy o zawodach pielęgniarki i położnej wskazuje, że pielęgniarka i położna wykonują zawód, z należytą starannością, zgodnie z zasadami etyki zawodowej, poszanowaniem praw pacjenta, dbałością o jego bezpieczeństwo, wykorzystując wskazania aktualnej wiedzy medycznej oraz pośrednictwo systemów teleinformatycznych lub systemów łączności;

•          ustawa o izbach aptekarskich dopuszcza (art. 2a ust. 2a), by niektóre usługi farmaceutyczne były udzielane przez farmaceutę za pośrednictwem systemów teleinformatycznych lub systemów łączności (m.in. sprawowanie opieki farmaceutycznej polegające na dokumentowanym procesie, w którym farmaceuta, współpracując z pacjentem i lekarzem, a w razie potrzeby z przedstawicielami innych zawodów medycznych, czuwa nad prawidłowym przebiegiem farmakoterapii w celu uzyskania określonych jej efektów poprawiających jakość życia pacjenta). W związku z tym, mimo że zdalna opieka farmaceutyczna sprawowana jest pod egidą apteki, a nie podmiotu wykonującego działalność leczniczą, ze względu na fakt, że wpisuje się w definicję zaproponowaną przez ATA, powinna zostać uznana za integralną część telemedycyny, pod warunkiem że mamy zidentyfikowanego pacjenta (a nie porady farmaceutyczne skierowane do ogółu pacjentów).

Jednocześnie podobne regulacje nie objęły innych zawodów medycznych (np. ratowników medycznych, fizjoterapeutów, diagnostów laboratoryjnych). Nie oznacza to jednak, że zawody te nie mogą być wykonywane z wykorzystaniem telemedycyny, co zostało wyjaśnione poniżej. Po pierwsze, żadne przepisy szczegółowe nie zakazują w takich przypadkach wykorzystywania rozwiązań telemedycznych – konieczne jest natomiast postępowanie zgodnie ze wskazaniami aktualnej wiedzy medycznej oraz z należytą starannością. Oznacza to, że świadczenia telemedyczne spełniające odpowiedni standard jakościowy powinny być ocenione jako zgodne z tymi wymogami.

Ponadto należy pamiętać, że kluczową regulacją wprowadzającą możliwość wykonywania zawodów medycznych w sposób telemedyczny jest przywołany już art. 3 ustawy o działalności leczniczej, który jednoznacznie wskazuje na możliwość wykonywania działalności leczniczej w sposób telemedyczny, w tym w szczególności udzielania świadczeń zdrowotnych. W związku z powyższym przepisy ustaw regulujących zawody medyczne (takie jak np. ustawa o zawodach pielęgniarki i położnej) wprowadzające możliwość wykonywania zawodu medycznego w sposób telemedyczny raczej należy traktować jako zabieg redakcyjny o charakterze edukacyjnym, niż jako autonomiczne przepisy dające normę kompetencyjną, ponieważ tę już pełni art. 3 ustawy o działalności leczniczej. W związku z powyższym brak analogicznego przepisu w innych ustawach regulujących wykonywanie zawodów medycznych nie powinien być interpretowany jako podstawa do kwestionowania możliwości wykonywania danego zawodu przy wykorzystaniu systemów teleinformatycznych lub systemów łączności.

Ograniczenie możliwości wykorzystania systemów teleinformatycznych i innych systemów łączności należy uznać też za nieuzasadnione względami celowościowymi rozwiązanie – różnicuje ono formy kontaktu z pacjentem i przedstawicielami innych zawodów medycznych, przez co może utrudniać pracę np. ratowników medycznych.

 

Pytanie 5: Kiedy udzielenie świadczenia telemedycznego jest zgodne z przepisami prawa (warunki legalności świadczenia telemedycznego)?

Sposób sformułowania przez ustawodawcę przepisów odnoszących się do świadczeń telemedycznych powoduje, że podstawowe warunki ich udzielania są identyczne z tymi dotyczącymi udzielana świadczeń w formie „klasycznej”. Jest to rozwiązanie zgodne z komunikatem Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego oraz Komitetu Regionów w sprawie korzyści telemedycyny dla pacjentów, systemów opieki zdrowotnej i społeczeństwa, w którym wyrażono przekonanie, że „zaklasyfikowanie poszczególnych usług telemedycznych jako czynności medycznych powinno zagwarantować, że będą one odpowiadać takiemu samemu poziomowi wymagań jak równoważne usługi inne niż telemedyczne (np. teleradiologia – radiologia). Zasada ta gwarantuje, że odpowiednio uregulowane usługi zdrowotne nie zostaną zastąpione mniej uregulowanymi usługami telemedycyny, oraz zapobiega dyskryminacyjnemu traktowaniu dostawców tej samej usługi, które byłoby niezgodne z dyrektywą o handlu elektronicznym”.

W związku z tym należy przyjąć, że udzielanie świadczeń telemedycznych jest możliwe w każdym przypadku, gdy:

•          jest to zgodne z wymaganiami aktualnej wiedzy medycznej oraz z zasadami etyki. Co istotne, to osoba wykonująca zawód medyczny, która zamierza udzielić świadczenia telemedycznego, czy świadczenie przez nią wykonywane spełni przez nią wymogi aktualnej wiedzy medycznej (czy posiada odpowiednie kompetencje);

•          spełnione są wszelkie wymogi prawne związane z danym świadczeniem, w tym m.in. wymogi dotyczące bezpieczeństwa przetwarzania danych medycznych;

•          zasady udzielania świadczenia telemedycznego nie stoją w sprzeczności z przepisami ustaw regulujących zasady prowadzenia działalności leczniczej, a przepisy szczególne nie wprowadzają zakazu dla udzielania danego świadczenia w sposób telemedyczny.